Một trong những di sản quý giá của Yên Tử là những pho tượng đá cổ. Tượng đá cổ ở Yên Tử có giá trị về mặt tạo hình và văn hóa tín ngưỡng, đa số được đặt trong tháp mộ các nhà sư. Đó là tượng thiên tạo An Kỳ Sinh trên đỉnh Yên Tử, tượng Trần Nhân Tông ở tháp Huệ Quang, tượng sư Minh Hành ở tháp Tôn Đức, tượng bà Phạm Thị Ngọc Khoa ở tháp Diệu Đăng (khu tháp tổ Yên Tử), tượng thiền sư Chân Nguyên ở tháp Tịch Quang (chùa Long Động)...
Tượng Trần Nhân Tông tạc bằng đá trắng đặt ở tầng một của tháp Huệ Quang. Cả tháp và tượng đều được xác định có niên đại thời Trần, được dựng sau khi Trần Nhân Tông qua đời (thế kỷ XIV) và được các đời sau tu bổ. Tượng cao 62 cm, khoảng cách rộng giữa hai đầu gối là 50 cm. Tượng được tạc trong tư thế ngồi, hai chân xếp bằng, chân trái xếp chồng lên chân phải, thế liên hoa tọa (ngồi hình hoa sen). Hai tay tượng để lên bàn chân và đùi gần đầu gối. Các ngón của hai bàn tay đều co, duy ngón trỏ và ngón giữa để thẳng trong tư thế niệm chú. Đầu tượng không mũ, không tóc, mặt trái xoan, cân đối, mũi to, môi dày, nhân trung sâu, mắt hơi lõm sâu dưới hai quầng nguyệt mi cong. Thân tượng khoác áo cà sa được diễn tả bằng những nét mềm mại, khoáng đạt, áo khoác ở bên vai trái, để lộ một phần ngực và vai phải. Hoa văn trang trí trên tượng tập trung trên diềm của áo. Đó là loại hoa văn dây và mỗi bông hoa là một bông sen cách điệu. Các hình trang trí trên bệ bao gồm rồng hoa cúc và mây xoắn. Tượng Trần Nhân Tông đặc biệt quý hiếm vì đây là một trong số ít những tượng có từ thời Trần miêu tả nhiều nét chân dung thực của nhân vật, điều mà hơn một thế kỷ sau các pho tượng khác mới đạt được. Tượng Trần Nhân Tông cũng là pho tượng hậu Phật sớm nhất được tìm thấy. Tượng đồng Trần Nhân Tông đặt trên đỉnh Yên Tử mô phỏng nguyên mẫu từ mô hình của pho tượng này.
Tượng An Kỳ Sinh trên đỉnh Yên Tử cao hai mét, là một khối đá thiên tạo dáng hình giống một nhà sư mặc áo chùng thâm, hai tay cung kính chắp trước ngực, nhà sư thanh thản đứng giữa đất trời, tà áo bay trong gió. Tương truyền An Kỳ Sinh là một đạo sĩ thời nhà Hán, chuyên hái thuốc, luyện đan, đã đến Yên Tử tu luyện và hóa đá.
Một pho tượng đặc sắc nữa là tượng nhà sư Minh Hành ở tháp Tôn Đức. Tượng diễn tả nhà sư đang ngồi tham thiền, chân xếp bằng, hai tay để giao trước ngực trong tư thế thiền định. Đầu tượng không khăn, không tóc, tai dài, mặt vuông, trán rộng, lưỡng quyền cao, khuôn mặt có phần gầy, khắc khổ. Miệng hơi rộng, nhân trung sâu, mũi dài, mắt đăm chiêu nhìn về phía trước. Toàn thân tượng được che bằng áo dài cho hai quai vắt chéo qua ngực. Ngoài ra, ở tầng bốn của tháp còn có một phù điêu chạm nổi đức Phật đứng trên tòa sen trong tư thế đang ban phước. Cả tháp và tượng đều được dựng năm 1659, năm viên tịch của sư Minh Hành.
Tượng bà Phạm Thị Ngọc Khoa trong tháp Diệu Đăng được dựng năm Chính Hòa thứ sáu (1685). Đây là tượng phụ nữ duy nhất ở khu tháp mộ Yên Tử. Tượng là một bức phù điêu nhỏ, tạc luôn vào mặt chính trong lòng tháp. Tượng mô tả một phụ nữ trẻ ngồi xếp bằng trên một bệ sen, hai tay chắp trước bụng trong dáng điệu tọa thiền. Tóc xõa ra phía sau, mặt trái xoan, mũi nhỏ, mắt hơi nhắm đang cầu nguyện. Tượng toát lên vẻ trang nghiêm, kiên quyết của một người phụ nữ quyết chí tu hành nhưng vẫn không giấu hết những nét đẹp của một người đài các từng có cuộc sống phú quý sang trọng (trước khi xuất gia, bà Phạm Thị Ngọc Khoa là thị nội cung phi trong phủ chúa Trịnh).
Một pho tượng đá đáng chú ý nữa là tượng nhà sư Chân Nguyên ở tháp Tịch Quang phía sau chùa Long Động (thiền viện Trúc Lâm Yên Tử). Tượng và tháp được dựng năm 1726, năm viên tịch của nhà sư. Tượng thiền sư Chân Nguyên được tạc bằng đá trong tư thế tham thiền. Hai chân tượng xếp bằng trên một bệ khối hình chữ nhật, hai vai xuôi, đầu nhỏ, tạo cho tượng một hình chóp dưới to, trên nhỏ dần. Tượng mặc khoác rộng, cổ tròn, hai quai vắt chéo. Mặt tượng tròn, cằm nhọn, trán rộng, toát lên vẻ kiên nghị.
Những pho tượng đá ở Yên Tử đều là di sản quý giá của điêu khắc cổ truyền và tín ngưỡng dân tộc. Những pho tượng này cần được giới thiệu và bảo quản lâu dài để các thế hệ có cơ hội tìm hiểu về những thành tựu nghệ thuật, văn hóa tín ngưỡng mà cha ông để lại cho đời sau.
